{"id":133029,"date":"2013-03-28T16:23:34","date_gmt":"2013-03-28T14:23:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.nationalturk.com\/?p=133029"},"modified":"2019-03-28T10:41:06","modified_gmt":"2019-03-28T07:41:06","slug":"sanat-goz-133029","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/sanat-goz-133029\/","title":{"rendered":"Sanat ve G\u00f6z"},"content":{"rendered":"

\"\u00d6zkan<\/a>NationalTurk yorumcusu, akademisyen \u00d6zkan Ero\u011flu\u2019nun \u2018Sanat ve G\u00f6z\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 sizlerle payla\u015f\u0131yoruz;<\/h1>\n

B\u00f6yle bir ba\u015fl\u0131kta yazmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce iki farkl\u0131, biri t\u00fcmel, di\u011feri tikel iki s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc yan yana getirdi\u011fimin fark\u0131nday\u0131m. Sanat bir b\u00fcnye, g\u00f6z ise bir b\u00fcnyenin par\u00e7as\u0131. Sanat tam bir organizma ve her daim ya\u015famakta. G\u00f6z ise \u00f6zellikle insan\u0131n \u00f6nemli bir duyu organ\u0131. Sanat\u0131n g\u00f6z\u2019e ili\u015fkin olan\u0131ysa g\u00f6zle ilgili olan sanatlar\u0131 olu\u015fturuyor. \u00d6yleyse g\u00f6z\u2019\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131na dikti\u011fim g\u00f6z\u2019e muhatap olan sanat\u2019\u0131n da burada t\u00fcmelden tikele d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebilirim. Yan yana getirilen iki tikel, dolay\u0131s\u0131yla iki \u00f6zel s\u00f6zc\u00fck: \u201cg\u00f6rsel sanat ve g\u00f6z\u201d<\/p>\n

G\u00f6rsel sanat\u0131n t\u00fcm kozmosunda \u201cbakmak\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d, \u201calg\u0131lamak\u201d, \u201calmak\u201d, \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d ve \u201csunmak\u201d temel bir s\u0131ralamay\u0131 olu\u015fturuyor. \u0130nsan ve bir g\u00f6rsel sanat yap\u0131t\u0131 aras\u0131nda b\u00f6yle bir s\u0131ralama s\u00fcrekli devrede. Yap\u0131t\u0131n ortaya koyan\u0131 da, izleyeni (bilin\u00e7li) de olsan\u0131z s\u00f6z konusu s\u0131ralamayla meseleyi masaya yat\u0131rman\u0131z ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz. \u015eimdi meseleyi masaya yat\u0131ran; yap\u0131t\u0131 ortaya koyan ile izleyen vurgular\u0131 \u00fczerine bir \u015feyler s\u00f6yleyelim.<\/p>\n

Yap\u0131t\u0131 ortaya koyan ne ise izleyen de odur asl\u0131nda\u2026<\/h2>\n

Bu kimselere herhangi belirgin bir isim (sanat\u00e7\u0131, heykelt\u0131ra\u015f ya da sanat yazar\u0131, ele\u015ftirmen vb.) koymaks\u0131z\u0131n, onun tinsel durumuna dair a\u00e7\u0131klamalar \u015funlar olabilir: Bu kimseler de, ilk kertede bakmak eylemi boyutunda di\u011fer t\u00fcm insanlar gibi bakmaktad\u0131r ku\u015fkusuz. Fakat \u201cg\u00f6rmek\u201d eylemini ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri s\u0131rada ne olduklar\u0131na d\u00f6n\u00fck bir farkl\u0131l\u0131k devreye girmektedir. O anda \u00f6zel bir tinselli\u011fin oldu\u011fu hem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilmekte, hem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeyebilmektedir. Hangi taraftan bakarsan\u0131z bak\u0131n meseleye, asl\u0131nda burada dile getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m insan tipleri kendilerini rahatlamas\u0131na b\u0131rakm\u0131\u015f, do\u011fa\u00e7lama duygulara her an a\u00e7\u0131k, son derece s\u00f6z konusu kozmoslar\u0131n\u0131 belli bir entelekt\u00fcellikle \u00f6ren kimselerdir. Bu kimseler kozmosla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131klar\u0131 anda mutlaka \u201cg\u00f6rmek\u201d i\u00e7in harekete ge\u00e7mek isterler. \u015eimdi tam bu noktada durup \u201cbakmak\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d, \u201calg\u0131lamak\u201d, \u201calmak\u201d, \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d ve \u201csunmak\u201d zincirinin her halkas\u0131 \u00fczerine a\u00e7\u0131klamalarda bulunmak istiyorum.<\/p>\n

Bakmak<\/h3>\n

\u201cBakmak\u201d\u0131n \u015fu tan\u0131mlar\u0131; \u201cbak\u0131\u015f\u0131 bir \u015fey \u00fczerine \u00e7evirmek\u201d ve \u201caramak\u201d. O halde bak\u0131\u015f\u0131 sanat \u00fczerine \u00e7evirmek ve \u00f6zellikle bunu g\u00f6z\u2019le yaparak, aramak.<\/p>\n

Bak\u0131\u015f\u0131n sanat \u00fczerine \u00e7evrilmesi bilin\u00e7li bir d\u00fczlemden bak\u0131nca \u201cg\u00f6z\u2019le ilgili bir sanata giri\u015f\u201d olarak anla\u015f\u0131labilir. B\u00f6ylece hem konuyla ilgili s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc geni\u015fletirsiniz, hem de b\u00f6ylece hi\u00e7 durmaks\u0131z\u0131n arars\u0131n\u0131z. Aray\u0131p bulduk\u00e7a ayr\u0131\u015ft\u0131rma yapmak ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olur. Konu ile ilgili, bilgiye dayal\u0131 t\u00fcm yanlar da kan\u0131mca bu ilk evrede olu\u015fur. Her olu\u015fumun ilk evresi ne kadar sistemli de\u011ferlendirilir ise, sonundaki ba\u015far\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da o kadar y\u00fcksek olacakt\u0131r. O zaman \u201cbakmak\u201d ile \u201csunmak\u201d birbirlerinin kilit ta\u015flar\u0131 ya da aynalar\u0131d\u0131r diyebiliriz.<\/p>\n

Bakmak, t\u00fcmelle ilgilidir. T\u00fcmelde tikeli arayan bir tinin harekete ge\u00e7ti\u011fi ilk noktad\u0131r. \u00d6nce kozmosa bakars\u0131n\u0131z, sonra bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z bu kosmozda tan\u0131mlamalara ge\u00e7erek, do\u011fdu\u011funuz g\u00fcnden itibaren, \u00e7e\u015fitli \u00f6\u011fretiler e\u015fli\u011finde bug\u00fcnlere gelirsiniz. \u00c7o\u011fun size dikte edilenlerle ili\u015fkilisinizdir. Bakmak a\u015famas\u0131nda kolay kolay kendinsel ke\u015fiflerinizi yapamazs\u0131n\u0131z, fakat bu ke\u015fifler i\u00e7in gerekli donan\u0131m\u0131 elde edebilirsiniz. Zaten o nedenle bu ilk evre olan \u201cBakmak\u201d\u0131n \u00f6nemli oldu\u011fu varsay\u0131labilir. Bakmak, her topluma g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterdi\u011fi i\u00e7in, her toplumun da \u201cg\u00f6rmek\u201d yolundaki e\u011filimi farkl\u0131 farkl\u0131 olacakt\u0131r. Her toplumu olu\u015fturan t\u00fcm antropolojik gerek\u00e7elerin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6z konusu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck nedenlerinden biridir.<\/p>\n

Bak\u0131\u015f\u0131n sanat \u00fczerine, \u00fcstelik de g\u00f6rsel sanat \u00fczerine \u00e7evrilmesinin nedensellikleri neler olabilir? Bug\u00fcn bu nedensellikler tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde sanat tarihi taraf\u0131ndan ortaya konulan baz\u0131 tespitlerle bug\u00fcn bir \u015fekilde ortadad\u0131r. Bunu burada tart\u0131\u015fmak yerine, b\u00f6ylesine bir sanat tarihinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki sanat ve g\u00f6z ili\u015fkisini etkiledi\u011fine vurgu yapmak daha \u00f6nemli olabilir. Gerideki sanat tarihi birikimi sanat ve g\u00f6z ili\u015fkisini belirlemede, ya da bu ili\u015fkinin ne derece yetkin k\u0131l\u0131n\u0131p k\u0131l\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stergeleyece\u011fi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir. Sanat tarihine g\u00f6re sanat, yap\u0131t\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hep farkl\u0131 k\u0131l\u0131klarla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu k\u0131l\u0131klar \u015fekilden \u015fekle girer ve \u00e7\u0131kar. Bu da sanat ad\u0131na tiyatral bir d\u00fczene\u011fin sanat tarihi \u015feklinde kar\u015f\u0131m\u0131zda bulundu\u011funa bizi ikna eder. Sanat\u0131n ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne sahnesi, sanat tarihidir. Bu sahnede ba\u015far\u0131l\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131z oyunlar oynanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu oyunlar, takip\u00e7isini etkilemi\u015f ya da etkilememi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn belli belirsiz olan ne varsa \u201cg\u00f6rmek\u201d ile harekete ge\u00e7ecektir.<\/p>\n

\u201cBakmak\u201d a\u015famas\u0131nda hem aramak, hem de ararken bir \u015feyleri elde edip, onlar\u0131 korumak s\u00f6z konusudur. B\u00f6ylece elde edilecek \u201cbirikim\u201d ile sa\u011flam bir \u015fekilde zincire giri\u015f yapmak m\u00fcmk\u00fcn olabilecektir. En tehlikeli olan\u0131 da bakarken, arayan insan\u0131n, sanat yoluyla kendine g\u00f6re en yarat\u0131c\u0131 olan\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f iddias\u0131nda olmas\u0131d\u0131r. Fakat ad\u0131 \u00fcst\u00fcnde bu sadece bir iddiad\u0131r ve \u00e7o\u011funlukla da olgunla\u015fmadan yitip gitmeye mahk\u00fbmdur. Bakarken elde edilmesi beklenenin bilgiye dayal\u0131 kazan\u0131mlara y\u00f6nelik olmas\u0131 \u00f6nemlidir.<\/p>\n

\u201cBakmak\u201d ve \u201cbilgi\u201d ili\u015fkisinin \u015f\u00f6yle de\u011ferlendirildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum; hem de tinsellik ba\u011flam\u0131nda: Genel olarak ve ilk sezi durumunda zihnin kavrad\u0131\u011f\u0131 temel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bilgiye kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fi ve filozofik bir s\u00fcrecin de bu andan itibaren devreye girdi\u011fini dile getirebiliriz. Kozmosa bakan kimsenin t\u00fcmel anlamda elde edebilecekleri de sadece ilk sezilerdir ve g\u00fcvenirlikleri hen\u00fcz yoktur. Zihin bunlar\u0131 kavrar, fakat bir ge\u00e7icilik i\u00e7erdikleri de unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bu a\u015famada tam olarak \u015funu s\u00f6yleyebiliriz ki \u201cbilgi\u201dnin belirleyicili\u011fiyle \u201cG\u00f6rmek\u201de ge\u00e7i\u015f sa\u011flanacakt\u0131r. Bu ge\u00e7i\u015f \u201cbilgi\u201dye dayal\u0131 s\u00f6z konusu \u015fu hissetmelere ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ge\u00e7i\u015f i\u00e7in s\u00fcrecin haz\u0131r oldu\u011fu kanaati insanda olu\u015fabilecektir: \u00d6ncelikle \u201cbir \u015feyin bir \u015fey olarak kavranmas\u0131\u201d. Burada tasar\u0131mlamadan ayr\u0131 olarak bir bilme e\u011filiminin oldu\u011funun anla\u015f\u0131lmas\u0131 \u00f6nemlidir, yan\u0131 s\u0131ra bilginin \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011finin de fark edilmesi gerekir. Bu fark\u0131ndal\u0131k \u201cg\u00f6rmek\u201d a\u015famas\u0131n\u0131n temelini te\u015fkil edecektir.<\/p>\n

G\u00f6rmek<\/h3>\n

S\u00f6z etti\u011fimiz zincirin (\u201cbakmak\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d, \u201calg\u0131lamak\u201d, \u201calmak\u201d, \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d ve \u201csunmak\u201d) ikinci halkas\u0131nday\u0131z. Bu halkan\u0131n \u00f6nemi \u015furadan kaynaklan\u0131r. Bilgi, \u00fcst bilgi a\u015famas\u0131na da burada ge\u00e7er ve mesele \u00fczerinde ayr\u0131mlar bu halkada ger\u00e7ekle\u015ferek ileriye do\u011fru genle\u015fme olana\u011f\u0131 bulur. Asl\u0131nda s\u00f6z konusu zincirin her halkas\u0131nda etkin olan tek ve ortak fenomen \u201cbilgi\u201ddir. Fakat kapsaml\u0131 hale ula\u015fma olana\u011f\u0131n\u0131 en \u00e7ok \u201cg\u00f6rmek\u201d \u00fczerinde kurgular.<\/p>\n

Bir i\u00e7 mekanizma deneyimi: Ruhsal bir olay olarak \u201cbilgi\u201d ve \u201cg\u00f6rmek\u201dle ba\u011f\u0131<\/h4>\n

Bilginin ruhsal ile ba\u011f\u0131, ruhsal olmayan\u0131n ifade edemedi\u011fi, a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla ortaya koyamad\u0131klar\u0131yla ilgilidir. \u00d6yle bir bilgi hali ve o bilgi halinin kazan\u0131m\u0131 s\u00f6z konusu olur ki g\u00f6r\u00fclmeyeni g\u00f6r\u00fcr g\u00f6rmek isteyen. Buradaki bilgi olay\u0131n\u0131n nesnel olandan \u00e7\u0131karak \u00f6znel bir boyuta ula\u015fmas\u0131 s\u00f6z konusudur ki, s\u00f6z\u00fc edilen \u00f6znel boyuttan kazan\u0131lan bilgi ruhsal olacakt\u0131r. Ruhsal olan bilgi, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz zincirin son halkas\u0131na kadar i\u015flerli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrecek ve meselenin evrimsel zenginli\u011fine yo\u011fun katk\u0131 verecektir. Ruhsall\u0131\u011fa dayal\u0131 bilgi ile \u201cderin his\u201d de do\u011frudan bir ili\u015fki i\u00e7indedir. Hatta her ikisinin birbirinin yerini bile alabilecek bir \u201ct\u00fcrde\u015f \u015fey\u201d oldu\u011funu s\u00f6ylemek de olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bir d\u0131\u015f kabuk olu\u015fturma deneyimi: Kavrama edimi olarak \u201cbilgi\u201dnin \u201cg\u00f6rmek\u201dle ili\u015fkisi<\/h5>\n

\u201cG\u00f6rmek\u201din az \u00f6nce yukar\u0131da vurgulad\u0131\u011f\u0131m ruhsall\u0131\u011fa, dolay\u0131s\u0131yla derin hisse ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 yan\u0131n\u0131n da verdi\u011fi g\u00fc\u00e7le daha bilin\u00e7sel bir edinime d\u00f6nen bilgisinin, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim ili\u015fkinin kavramsalla\u015fmas\u0131na destek vermesi de \u00f6nemli bir konudur. Bu kez ruhsal olanla haz\u0131rlanan bir i\u00e7 mekanizmaya, burada bir d\u0131\u015f kabuk olu\u015fturularak s\u00f6z konusu i\u00e7 mekanizmay\u0131 i\u00e7e almak s\u00f6z konusudur. O zaman g\u00f6rmenin bu ba\u011flamda i\u00e7ten d\u0131\u015fa bir geli\u015fme oldu\u011funu da daha en ba\u015ftan kabul etmekte b\u00fcy\u00fck yarar olacakt\u0131r. Bir sanat\u00e7\u0131 olarak insan bu d\u0131\u015f kabu\u011fu te\u015fkil etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Oysa yukar\u0131daki i\u00e7 mekanizma olu\u015fturma deneyimi ya\u015fanmam\u0131\u015fsa, ortada bir \u015fey elde edememezlik olacakt\u0131r. Her \u015fey asl\u0131nda \u201cg\u00f6rmek\u201din bilgiye dayal\u0131 buradaki ilk iki ad\u0131m\u0131yla tespit edilme noktas\u0131na ula\u015f\u0131r. Bir izleyicinin sanat kar\u015f\u0131s\u0131ndaki durumu da sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in s\u00f6ylediklerimizden hi\u00e7 de farkl\u0131 de\u011fildir.
\nYukar\u0131daki iki a\u015famadan ge\u00e7enlerin \u201cg\u00f6rmek\u201dle ilgili muhatap olaca\u011f\u0131 ba\u015fka durumlar g\u00fcndeme gelecek ve buradan itibaren zincirin tamamlanmas\u0131na do\u011fru gidecek yol iyice a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n

Durum 1<\/h5>\n
\u00d6zne ve nesne aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131<\/h5>\n

Art\u0131k g\u00f6ren (\u00f6zne) ile g\u00f6r\u00fcnen (nesne) t\u00fcm a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla ortada oldu\u011funu belli etmi\u015ftir. Sadece g\u00f6renin, g\u00f6r\u00fcnen \u00fczerindeki yarg\u0131lar\u0131n\u0131 nas\u0131l ve ne \u015fekilde yapaca\u011f\u0131na kalm\u0131\u015ft\u0131r i\u015f. G\u00f6ren ve g\u00f6r\u00fcnen ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n nas\u0131l bir \u201czaman\u201da ili\u015fti\u011fi \u00f6nemlidir ki bu zaman \u201cg\u00f6ren ve g\u00f6r\u00fcnen farkl\u0131l\u0131klar\u0131\u201d denen bir durumu ortaya koyar. Bu durum asl\u0131nda bir t\u00fcr tarih olu\u015fumu da demektir. G\u00f6ren ile g\u00f6r\u00fcnen aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n \u201cnokta\u201ddan hareketle baz\u0131 zenginliklere i\u015faret edebilece\u011fini s\u00f6ylemek gerekir. S\u00f6z\u00fc edilen ba\u011f\u0131nt\u0131 bir t\u00fcr diyagram filozofisine d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flar; nitekim mesele g\u00f6rsel sanatla ilgilidir \u00e7\u00fcnk\u00fc.<\/p>\n

\u00d6zne ile nesne aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131ya g\u00f6re yan yana iki noktan\u0131n te\u015fkil etti\u011fi \u00e7izgiden olu\u015fan dikey ve yataydan kurulu hareket diyagram\u0131 olu\u015fumu ilk dikkati \u00e7eken olacakt\u0131r. Bu diyagram i\u00e7 ve d\u0131\u015f bir anlat\u0131m \u00f6z\u00fc olu\u015fturacakt\u0131r. \u0130lk diyagram, \u201czaman\u201da g\u00f6re i\u00e7 ve d\u0131\u015f anlat\u0131m \u00f6zlerinde a\u011f\u0131rl\u0131k noktalar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci temel hareket diyagram\u0131ysa, yine \u00e7izgiye dayal\u0131 olan diyagonal diyagramd\u0131r. D\u00fc\u015feyin yatay, yatay\u0131n da d\u00fc\u015fey olacakm\u0131\u015f hissini verecek \u015fekilde konumlanmas\u0131.<\/p>\n

Bundan sonra temel iki hareket diyagram\u0131n\u0131n zenginle\u015ferek g\u00f6rsel sanatta kendini belli edecek, \u201c\u00fc\u00e7gen\u201d ve \u201cdaire\u201d vb. daha kapsaml\u0131 geli\u015fme diyagramlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rece\u011fiz. Bu geli\u015fme diyagramlar\u0131 tam bir kabuk ve d\u0131\u015fsal \u00f6rt\u00fc g\u00f6revini \u00fcstlenen arg\u00fcmanlar olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyar.<\/p>\n

Temel hareket diyagramlar\u0131 geli\u015fme diyagramlar\u0131n\u0131n da i\u00e7inde bulunan elemanlar\u0131n da te\u015fkilinde b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6rev \u00fcstlenir. B\u00f6ylece kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak s\u00f6z konusu diyagramlar ete kemi\u011fe b\u00fcr\u00fcnerek i\u00e7 mekanizma dedi\u011fimiz olu\u015fumu sa\u011flar. B\u00f6ylece kombinasyon, dolay\u0131s\u0131yla say\u0131s\u0131 hareket ve geli\u015fme diyagramlar\u0131n\u0131n durumuna ba\u011fl\u0131 olarak bir ba\u011f\u0131nt\u0131lar \u00e7o\u011fullu\u011fuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabiliriz. \u0130\u015fte bu ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 \u201cg\u00f6rmek\u201d \u00f6znenin, dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n i\u015fi olacakt\u0131r.<\/p>\n

Durum 2<\/h5>\n
Nesnenin (g\u00f6r\u00fcnen) \u00f6znedeki (g\u00f6ren) imgesi ve \u201c\u00fcst bilgi\u201dnin \u201cg\u00f6rmek\u201dte etkisi<\/h5>\n

Bu kez mesele ters d\u00f6ner ve g\u00f6r\u00fcnen, g\u00f6ren \u00fczerinde etkili olmaya ba\u015flar; var olan i\u00e7 ve d\u0131\u015f, k\u0131saca zihinde yer alan hi\u00e7 bir bilgi yetmez. Zaten \u201cg\u00f6r\u00fcnen\u201din \u201cg\u00f6ren\u201d \u00fczerinde etkin olmas\u0131 kendili\u011finden bir \u00fcst bilginin de a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Biraz \u00f6nce \u201cg\u00f6ren\u201d zihinselli\u011finde \u015fekillenen diyagram ger\u00e7eklikleri, bu kez diyagram d\u00fc\u015fsellikleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za gelir. Somut bilgi, soyut bilgi istemektedir art\u0131k. Burada olu\u015fan diyagram d\u00fc\u015fsellikleri i\u00e7 mekanizman\u0131n auras\u0131n\u0131 anlamada vazge\u00e7emeyece\u011fimiz bir de\u011ferdedir.<\/p>\n

S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim d\u00fc\u015fsel diyagramlara ula\u015fma nas\u0131l bir \u00fcst bilgiyi \u015fart ko\u015fuyorsa, di\u011fer taraftan da bir o kadar derin hislenmeye ula\u015fmay\u0131 isteyecektir. En nihayi noktada d\u00fc\u015fsel diyagramlar\u0131n hareket diyagramlar\u0131n\u0131 \u201cidealizm\u201d ve \u201crealizm\u201d belirler. Bunlara ba\u011fl\u0131 \u201cidealist realizm\u201d veya \u201crealist idealizm\u201d ad\u0131 verilebilecek ba\u015fka d\u00fc\u015fsel hareket diyagramlar\u0131 olu\u015fur. Bu d\u00fc\u015fsel hareket diyagramlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak da \u201csomut\u201d ve \u201csoyut\u201d d\u00fc\u015fsel geli\u015fme diyagramlar\u0131 kendini belli eder. Bu geli\u015fme diyagramlar\u0131n\u0131n kendilerinden ziyade kendileri aras\u0131nda olu\u015fturduklar\u0131 ili\u015fkinin bir sonucu olarak \u00e7ok zengin bir d\u00fc\u015fsel geli\u015fme diyagram\u0131 meydana gelir ki, o da \u201csoyutlama\u201dd\u0131r. Soyutlama denen d\u00fc\u015fsel geli\u015fme diyagram\u0131 t\u00fcrl\u00fc zenginlikler sunmakla kalmaz, hem d\u0131\u015f hem de i\u00e7 zenginliklere neden olabilecek ruhsal bir arg\u00fcman ve fenomen olarak kendilerini g\u00f6sterir.<\/p>\n

Alg\u0131lamak<\/h5>\n

S\u00f6z konusu zincirin (\u201cbakmak\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d, \u201calg\u0131lamak\u201d, \u201calmak\u201d, \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d ve \u201csunmak\u201d) \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc halkas\u0131d\u0131r. Bak\u0131lm\u0131\u015f, buradan g\u00f6rme elde edilmi\u015f, \u015fimdi de \u201calg\u0131lamak\u201d ger\u00e7ekle\u015fecektir. Alg\u0131lama, bir t\u00fcr daralt\u0131lm\u0131\u015f, dolay\u0131s\u0131yla \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015f bir g\u00f6rme evrenidir diyebiliriz. Mesele daralt\u0131lm\u0131\u015f, fakat o oranda da derinle\u015fmeye u\u011fram\u0131\u015f; t\u00fcm yukar\u0131da vurgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z diyagramlar e\u015fli\u011finde olay \u00f6rg\u00fcleri de te\u015fkil edildi\u011finden, bu \u00f6rg\u00fcler de alg\u0131lanmay\u0131 beklemektedir. Asl\u0131nda var olmaya y\u00fcz tutmu\u015f bir b\u00fct\u00fcn\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6nelik bir zenginlik e\u011fer bulam\u0131yorsa bu, ancak alg\u0131lama yoluyla ortaya konabilecektir. Alg\u0131lama da g\u00f6rerek ger\u00e7ekle\u015fmektedir \u015f\u00fcphesiz.<\/p>\n

Bu a\u015famada \u00e7\u00f6z\u00fcmleme s\u00fcreci \u00f6nerildi\u011fi i\u00e7in t\u00fcm \u00e7\u00f6z\u00fcmleyici kuramlarla ili\u015fki bu a\u015famada ger\u00e7ekle\u015fir. Filozofik vurgularla tan\u0131mlanm\u0131\u015f sanat kuramlar\u0131 bu a\u015faman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak varsay\u0131l\u0131r. O nedenle ge\u00e7erli olamayan kuramlar, \u201cbakmak\u201d ve \u201cg\u00f6rmek\u201din \u00e7etrefilli yollar\u0131ndan ge\u00e7memi\u015f demektir.<\/p>\n

Alg\u0131lamak, \u00f6zetle ki\u015finin k\u00fclt\u00fcr\u00fc kadar olaca\u011f\u0131ndan ve bu k\u00fclt\u00fcr de s\u0131n\u0131rs\u0131z bir \u015fey olup, s\u00f6z konusu bir kimse, istese de belli aral\u0131klar\u0131ndan meseleyi yakalayaca\u011f\u0131ndan, hep eksik bir \u015feyleri gerisinde b\u0131rak\u0131r. Buradan alg\u0131lamak ile elde edilen sanat kuramlar\u0131n\u0131n da ne yaparsa yaps\u0131n i\u00e7inde eksiklik bar\u0131nd\u0131raca\u011f\u0131 kesindir.<\/p>\n

Her alg\u0131lama bir notlamay\u0131 da mutlak hale getirmelidir. Bu notlamalar, eksiklikleri kapatacak yegane durum g\u00f6stergeleridir. Burada bir kuram olmas\u0131na gerek olmaks\u0131z\u0131n, her alg\u0131 notlamas\u0131 belli bir d\u00fczeyi i\u015faret edece\u011finden, bu i\u015faretler bir alg\u0131lar b\u00fct\u00fcn\u00fc, dolay\u0131s\u0131yla bir kuramlar b\u00fct\u00fcn\u00fc olarak, en do\u011fru olan \u015feklinde kar\u015f\u0131m\u0131za gelecektir. Buradan tek bir notlamadan meydana gelen bir kuram\u0131n pe\u015finden gitmemenin sa\u011fl\u0131kl\u0131 olaca\u011f\u0131 vurgusu da yap\u0131labilir.<\/p>\n

Alg\u0131 notlamalar\u0131 denen disiplinin g\u00f6ren ile g\u00f6r\u00fcnen aras\u0131ndaki ili\u015fkilerden \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 da mutlak oldu\u011funa g\u00f6re, buradan her g\u00f6ren ve g\u00f6r\u00fcnen, ya da g\u00f6ren ve her g\u00f6r\u00fcnen, ya da her g\u00f6ren ve her g\u00f6r\u00fcnen ili\u015fkilerinden nelerin do\u011faca\u011f\u0131n\u0131 kestirmek bile olanaks\u0131zken, tek bir g\u00f6ren ve g\u00f6r\u00fcnen \u00f6neren sanat kuramlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00fcr\u00fcmesi diye bir durum \u00e7\u0131karmas\u0131 s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

Almak<\/h5>\n

Zincirimizde (\u201cbakmak\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d, \u201calg\u0131lamak\u201d, \u201calmak\u201d, \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d ve \u201csunmak\u201d) d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc halka olan \u201calmak\u201d\u0131 dilimizdeki \u015fu anlam\u0131yla buraya konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131 belirtmeliyim \u00f6ncelikle. \u201cAlmak\u201d, gereken \u015feyi kendine mal etmek anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zetle \u00f6nceki \u00fc\u00e7 halkan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 zenginliklerden yola \u00e7\u0131karak bir bire\u015fime gitmek ve bu gidi\u015f i\u00e7in malzeme toplamak. Bu, tamamen ki\u015finin kendinseli i\u00e7in yap\u0131lan bir gayrettir ve sanat, g\u00f6z ili\u015fkisinin t\u00fcmelden tikele do\u011fru k\u0131r\u0131lan \u00f6nemli bir viraj\u0131d\u0131r. \u201cAlmak\u201d, do\u011fal olarak tikeldir ve ki\u015fiye \u00f6zeldir; salt ki\u015finin auras\u0131n\u0131 zengin k\u0131lma ama\u00e7l\u0131, bir t\u00fcr ki\u015fisel bir simya ediminin g\u00fcndeme getirilmesi i\u00e7in ortaya konulan bir \u00e7abad\u0131r. Bak\u0131p, g\u00f6rm\u00fc\u015f, sonras\u0131nda alg\u0131lam\u0131\u015f bir kimse \u015fimdi de kendi i\u00e7in bir bire\u015fime gitmek \u00fczere bir t\u00fcr toplay\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Bu halka ile beraber bir yeni s\u00fcre\u00e7 de i\u015flemeye ba\u015flar: O da, \u201calmak\u201d \u00f6ncesindeki halkalar\u0131 olu\u015fturanlar\u0131n (bakmak, g\u00f6rmek, alg\u0131lamak) tekrar zihni me\u015fgul etmeye ba\u015flamas\u0131. Al\u0131nan al\u0131nm\u0131\u015f, bu kez yeni bir d\u00f6ng\u00fcye ge\u00e7ilmi\u015ftir. \u201cAlmak\u201d bir d\u00f6ng\u00fcy\u00fc ki\u015fiye d\u00f6n\u00fck anlamda kapat\u0131rken, yeni bir d\u00f6ng\u00fcy\u00fc de a\u00e7maktad\u0131r. \u201cAlmak\u201d bir anda \u201cs\u00fcrekli bir almaya\u201d d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir. Bu durumu bir insan i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnebildi\u011fimiz gibi, bir toplum, bir k\u00fclt\u00fcr vb. i\u00e7in de d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnme de bir insan\u0131n ba\u015fka bir \u015feylere, ba\u015fka bir \u015feylerin de bir insana d\u00f6n\u00fc\u015ferek, en az\u0131ndan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr gibi yaparak baz\u0131 hareketlere neden oldu\u011funu ortaya koyar. Bu do\u011frultuda \u201calmak\u201d, \u201cbakmak\u201d ile bir anlamda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya da gelir. Al\u0131rken, yeniden bakmaya ba\u015flar\u0131z. O nedenle bakmak, bir t\u00fcr almak, almak da bir bakmakt\u0131r denebilir.<\/p>\n

\u0130\u00e7selle\u015ftirmek<\/h5>\n

Be\u015finci olan bu halkada al\u0131nanlar\u0131n emildi\u011fi, yani \u00f6z\u00fcmsendi\u011fi bir s\u00fcreci ya\u015far\u0131z. Bu s\u00fcre\u00e7te al\u0131nanlar i\u015flenirken ve mal etmenin en doruk noktas\u0131 ya\u015fan\u0131rken, tam bir simyasal s\u00fcre\u00e7 de ya\u015fan\u0131r. Bu kez de \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelir. \u0130\u00e7selle\u015ftirirken yeniden g\u00f6rmeye ba\u015flar\u0131z. \u0130\u00e7selle\u015fme sonras\u0131nda, ba\u015fka olandan ayr\u0131 olan bir durum s\u00f6z konusu olur; e\u011fer ger\u00e7ekle\u015fecekse \u201cba\u015fkala\u015fma\u201d da tam bu a\u015famada ger\u00e7ekle\u015fir. Tam bir ba\u015fkala\u015fma i\u00e7in \u201csunmak\u201d gerekecektir ve bu da son halkada ger\u00e7e\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

Sunmak<\/h5>\n

Meselenin ba\u015fkas\u0131na ula\u015ft\u0131r\u0131labilir, aktar\u0131labilir olma durumunun ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 a\u015famad\u0131r. \u201cAlg\u0131lamak\u201dta ki\u015fi alg\u0131larken, \u201csunmak\u201dda birilerinin alg\u0131lamas\u0131 durumu s\u00f6z konusudur. Edinen kimse sunabilir, dolay\u0131s\u0131yla \u201csunmak\u201d, bir ge\u00e7i\u015fe veya k\u00f6pr\u00fc olmaya neden olur. Bu bir t\u00fcr transfer ger\u00e7ekli\u011fidir ve bu ger\u00e7eklikle beraber bir zenginle\u015fmeye y\u00f6nelinir. Bu y\u00f6nelme bir \u00e7o\u011ful dilin de olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/h5>\n

Bu yaz\u0131yla sanat (g\u00f6rsel sanat) ile g\u00f6z aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi irdelemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Bu ili\u015fkinin en genel haliyle a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n alt\u0131 halkadan olu\u015fan bir zincir \u00fczerinden oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fcm. Ele al\u0131nan alt\u0131 s\u00f6zc\u00fck \u00fczerinden yapt\u0131\u011f\u0131m a\u00e7\u0131klamalar g\u00f6sterdi ki, birbiriyle ba\u011flant\u0131s\u0131 olmayanlar\u0131n, birbirleriyle ba\u011flant\u0131s\u0131 olabiliyor.<\/p>\n

\u201cBakmak\u201d, \u201cg\u00f6rmek\u201d, \u201calg\u0131lamak\u201d, \u201calmak\u201d, \u201ci\u00e7selle\u015ftirmek\u201d ve \u201csunmak\u201d olarak \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm s\u00f6z konusu zincirin halkalar\u0131 birer de\u011ferli a\u015famad\u0131r. Fakat enteresan olan \u015fudur ki; ilk \u00fc\u00e7 a\u015famada \u015fekillenenlerin t\u00fcmele hitap etmesi, ikinci \u00fc\u00e7 a\u015famada \u015fekillenenlerin de tikele y\u00f6nelerek, tamamen insan\u0131n mal\u0131 olan\u0131 olu\u015fturmas\u0131d\u0131r. Fakat \u201cbakmak-almak\u201d, \u201cg\u00f6rmek-i\u00e7selle\u015ftirmek\u201d, \u201calg\u0131lamak-sunmak\u201d aras\u0131nda garip, fakat b\u00fcy\u00fck benzerlikler var. \u201cG\u00f6rmek\u201din en zengin halka olarak dikkat \u00e7ekmesi, zaten \u201csanat ve g\u00f6z\u201d ili\u015fkisinin de do\u011frudan sa\u011flam bir ili\u015fki oldu\u011funun en b\u00fcy\u00fck g\u00f6stergesidir. B\u00f6ylece \u201csanat ve g\u00f6rmek\u201d ili\u015fkisi de g\u00fcndeme gelme olana\u011f\u0131 bulur.<\/p>\n

\u201cSanat-g\u00f6z\u201d ili\u015fkisini irdelemek isterken, bir taraftan nesne ve \u00f6zne ba\u011flam\u0131 \u00f6nerdi\u011fim her halden belliyken, buradan \u201csanat ve g\u00f6rmek\u201d ili\u015fkisinin kendini belli etmesi, bir ba\u015fka nesne ve \u00f6zne ili\u015fkisine i\u015faret etmekte, fakat buradaki \u00f6zne bir \u00fcst \u00f6zne olarak dikkati \u00e7ekmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6z herkeste olan bir duyu organ\u0131, g\u00f6rmek ise herkesin kat\u0131lamayaca\u011f\u0131 uzun soluklu, hatta dolamba\u00e7l\u0131, zorlu bir yolun sonunda elde edilen bir \u015feydir.<\/p>\n

\u00d6zkan Ero\u011flu<\/strong><\/p>\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

NationalTurk yorumcusu, akademisyen \u00d6zkan Ero\u011flu\u2019nun \u2018Sanat ve G\u00f6z\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 sizlerle payla\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n","protected":false},"author":9192214,"featured_media":115601,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[6221,6670],"tags":[82288,110562,196075,195956],"class_list":["post-133029","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultur","category-sanat","tag-filozofik","tag-gorsel-sanatlar","tag-ozkan-eroglu","tag-sanat"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/133029","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9192214"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=133029"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/133029\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/115601"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=133029"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=133029"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nationalturk.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=133029"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}