İran’ın Tarihi Bayrağı Şir-i Horşid’den Tanrı Mithra’ya; Kültürel ve Dini Etkileri!

Şir-i Horşid, İran’ın tarihi ulusal bayrağı olup Aslan ve Güneş bayrağı olarak adlandırılır, “şir” aslan, “horşid” ise güneş anlamına gelmektedir.

Antik Pers mitolojisinden öğeleri de barındıran orijinal İran bayrağı, Türk hanedanları Safeviler ve Kaçarlar dönemlerinde Şii İslami öğelerin de eklenmesiyle son şeklini aldı.

Merkezdeki aslan, eski İran mitolojisinden gelir – gücü, cesareti ve İran monarşisini, Şii İslam geleneğinde ise Hazreti Ali’yi simgeler. Zülfikar kılıcı yine Hazreti Ali ile birlikte adaleti ve meşru direnişi vurgular.

Güneş, İran’ın İslam öncesi kökenlerini, Mithraizm ve Zerdüştlüğü simgeler – hakikatin ebedi ışığını ve tarihsel sürekliliği simgeler.

İran tarihinde Türklerin çok önemli siyasi ve kültürel yeri vardır, 10. yüzyıldan 1925’e kadar Selçuklu, Safevi, Afşar ve Kaçar gibi Türk hanedanlıkları İran’ı nerdeyse 10 asır yönetti.
Safevilerin ilk kullandığı 1502’den itibaren farklı dönemlerde özünden kopmadan farklı dizaynları ile İran tarihine damgasını vuran bayrak, Tahran’ı da 1788’de İran’ın başkenti yapan Kaçarlar Şir-i Horşid’i bir kanunnameyle 1907’de resmi bayrak ilan etmesiyle tarihi bayrak modern İran tarihinde de yerini alır ve 1925’te Kaçar Hanedanının iktidardan düşmesiyle iktidara gelen ve 1979’a kadar İran’ı yöneten Fars hanedanı Pehlevilere kadar İran’ın bayrağı olarak kullanılır.

İran İslami Rejimine karşı protestolarda yeniden yükselen Aslan ve Güneş bayrağı, Şir-i Horşid bir sembolden çok daha daha fazlası olarak; molla rejimine açık bir meydan okumadır ve ülkenin geçmiş ihtişamlı tarihine bir özlemin yansımasıdır.

Anadolu’da Selçuklular döneminde bastırılan sikkeler ve Burdur Bucak’ta bulunan kervansaray, Diyarbakır Silvan’da bulunan Malabadi Köprüsü Selçuklu eserlerinde de Şir-i Horşid’i görmek mümkün, zira Büyük Selçuklu Tahran yakınlarında bulunan Rey’den yönetiliyordu.

Şir-i Horşid’de izleri ve etkileri bulunan Mithra’dan da bahsetmek gerekir, çünkü Mithra Zerdüştlükten dolayı günümüzde yaşayan bir antik çağ tanrısıdır.

Tanrı Mithra, Mithraizm, Zerdüştlük ve İran.

Zerdüştlük hala yaşayan bir dindir, Mithra ise Zerdüştlüğün bir unsuru olduğundan dolayı antik çağdan buyana yaşayan bir pagan tanrısıdır.

Zerdüştlüğün ritüel dili olan Avesta’daki teogonik referanslara göre, Mithra, Pers mitolojisinin baş tanrısı Ahura Mazda’nın ve eşi tanrıça Spenta Armaiti’nin çocuklarından biridir.

İnsanlar Mithra’yı çoğunlukla Greko-Romen anlatılarından bilirler, ancak esasen Pers Mitolojisi ve Zerdüştlükte, o, Ahura Mazda’nın gökte ve yerdeki ordularının baş komutanıdır; bu nedenle, dünyada olup biten her şey hakkında çok bilgilidir, ve bu onu Yunan ve Roma mitolojisinde askeri ve savaş alanına dışında çok daha farklı bir konumda olan Apollo gibi Bilginin Tanrısı yapar.

Mithra’nın kendisi şafakla birlikte dünya işlerine koyulmak için güneş ışığıyla arınmış halde uçarak toprakları devriye gezer; bu da Mithra’yı Pers Mitolojisinde Güneş Tanrısı yapar ki Yunan Mitolojisinde Güneş Tanrısı olarak karşımıza çok daha etkisiz bir tanrı olan Helios çıkar.

Başlangıçta Mithra bir güneş tanrısı değildi; Pers mitolojisinde asıl güneş tanrısı Hvar’dı, ancak Mithra daha popüler hale geldikçe Hvar popülaritesini kaybetti, bunu da hatırlamak gerek.

Zoroastrizmde Mithra, toprağı yemyeşil otlaklara dönüştüren, dolayısıyla Avesta geleneğinde “Geniş Otlakların Efendisi” unvanını taşıyan, toprağın koruyucusu olarak kabul edilir ve bu baharın gelişiyle de alakalıdır, bundan dolayı Mithra bu sefer Yunan mitolojisinde iki tanrıçanın, Gia ve Demeter’in üstlendiği görevi de üstlenmiş oluyor.

İnsanların dünyevi eylemlerini gözlemleyen Mithra’nın, ahirette ruhları yargılamada da bir rolü vardır, işte bu sefer Yunan mitolojisinin bir tanrısı Hades ve tanrıçası Hekata’nın üstlendiği görevleri de üstlenmiş olarak yerini alıyor.

Avesta’ya göre Mithra, hak edenlere yardım eden, haksızlığa uğrayanların intikamını alan ve suçlulara yıkım ve ceza getiren ilahi adaletin dağıtıcısıdır; bu özellikler, Yunan mitolojisinde denge, adalet ve intikamı temsil eden tanrıça Nemesis’i anımsatır.

Antik İran’da Mithra sadece babası Ahuda Mazda’nın ordularının baş komutanı değil aynı zamanda da koruyucu tanrısıydı.

Düşmana güçlü bir darbe indirebildiği için büyük askeri öneme sahip olarak görülüyor ve bu nedenle Pers askerleri ve komutanları arasında son derece saygı görüyordu ki burada da Yunan ve Roma mitolojilerinde savaş tanrıları Ares ve Mars olarak karşımıza çıkıyor ve daha çok Mars ile ilişkilendirilebilir çünkü Mithra, Romalılar tarafından esir alınan İranlı askerler sayesinde Roma’da da çok popüler hale geldi ve Mithraizm bir din olarak Roma askerleri arasında popüler oldu.

Mithra, Pers mitolojisinde ve Zerdüştlükte büyük bir ilahi savaşçıydı; altın zırh giyerek ve her türlü silahı kullanarak, görünmeden savaşlara girerdi ve buna benzer ilahi savaşçılar Semavi dinlerde de vardır.

İlahi savaşçı Mithra’nın en önemli silahı sihirli bir topuz olan Vazra idi.

Savaş meydanları dışında, Mithra sık sık öteki dünyada kötü ve şeytani varlıklarla da savaşırdı ve Zerdüştlükteki baş şeytani figür olan Angra Mainyu bile Mithra’nın Vazra’sından korkar ve insanlara zarar vermekten kaçınırdı.

Teorik olarak aynı tanrı olmasına rağmen, İran geleneğinden Roma’ya geçen Mithra, İran Mithra geleneğinin aksine kapsamlı bir metin bırakmadığı için, orijinal İran Mithra geleneğiyle pratikte aynı değildi; bu nedenle, bu konuda ayrıntılı bir bilgi mevcut değildir.

Roma Mithraizmi hakkındaki başlıca bilgi kaynakları aslında sınırlı sayıda ikonografik materyaldir; bunlar genellikle Mithra’nın mucizevi bir şekilde genç bir yetişkin olarak bir kayadan çıkması, Mithra’nın büyük bir boğayla mücadelesi ve kurban etmesi veya Mithra’nın Roma Güneş Tanrısı Sol ile ziyafet çekmesi gibi ünlü sahneleri tasvir eder.

Pers mitolojisi ve Yunan – Roma mitolojilerini kıyasladığımızda Mithra pek çok tanrının görevini tek başına üstlendiğini ve babası Ahuda Mazda’dan bile çok daha popüler bir tanrı olarak Batıyı çok etkilediğini görüyoruz ve Zerdüştlükten dolayı yaşayan bir olarak Zerdüştler için halen aynı görevleri sürdürdüğünü görüyoruz.

Anadolu, Doğu ile Batı arasında bir köprü olduğu için Mithraizmin İran’dan Greko-Roman Batıya geçişinin tam ortasındaydı.

Bu etkiyi ve geçişi en iyi, Doğu ve Güneydoğu’nun kısmi coğrafyasında hüküm sürmüş önemli antik çağ krallıklarından olan Komagene’nin Kutsal Taht Dağı Adıyaman Nemrut başta olmak üzere hüküm sürdüğü her yerde görüyoruz.

Pers etkisinde de kalan Trabzon, Boztepe’nin antik çağda Rum Ortodoks Kızlar Manastırı’nın olduğu yerde var olduğuna inanılan Mithra Tapınağında dolayı Mithrion’du, ve son olarak Diyarbakır Zerzevan’da keşfedilen Mithra Tapınağı Mithraizmin Anadolu’da oldukça etkili olduğunu gösteriyor.

Buna ilaveten Zerdüştlüğün etkileri Sasaniler döneminde Kars Ani’de öne çıkıyor ve Anadolu’da Pers kökenli olmayanların Mithraizmi Zerdüştlük öğelerinden büyük ölçüde arındırıp Roma versiyonu Mithraizm ve Tanrı Mithra’yı benimsediğini görüyoruz.

Metin Yılmaz – NationalTurk